Smjörbítillinn hennar Fóu feykirófu

Rakst á eftirfarandi spurningu á vísindavefnum:

Á Hólssandi ekki langt frá Dettifossi er merkt á landakort örnefnið ‘Smjörbítill’. Hvað er smjörbítill og hvað merkir orðið ‘bítill’?
Smjörbítill er lítt þekkt orð í íslensku. Í Íslenskum þjóðsögum Jóns Árnasonar er í sögunni af Fóu feykirófu sagt frá syni kerlingar einnar. Hann var jafnan í búri hjá móður sinni og „át það af matnum er hann vildi helzt; því var hann Smjörbítill kallaður“(V:168). Þarna mætti hugsa sér að smjörbítill merkti: ‘sá sem bítur smjör, það er neytir þess sem best er’. Smjör var eitt sinn eftirsótt munaðarvara og því var nærtækt að líkja einhverjum góðum kosti við smjör. Á landnámsöld var gæðum landsins lýst þannig að „þar drypi smjör af hverju strái“. Er þar átt við góða haga fyrir búfénað.

1612

Þórdís Halldórsdóttir viðurkennir þegar á að pína hana til sagna að mágur hennar, Tómas Böðvarsson Sólheimabóndi, sé barnsfaðir hennar. Hann strauk af héraðsþinginu og hvarf í þoku, en eftirleitarmönnum þótti líkast göldrum hvernig hann komst undan. Skömmu síðar dró Þórdís játningu sína til baka. Tómas komst undan til Englands en kona hans giftist aftur á Vestfirði. Í Alþingisbókum 1618 er skýrsla danskra yfirvalda um málið, þar er Þórdísi talið til tekna að Tómas kunni að hafa notað galdur til að komast yfir hana.


Viskubrunnur

Þrettándanótt

Gleymdi að minnast þess að á þrettándanótt tala allar kýr. En þréttándanóttin er aðfararnótt þrettándans, þ.e.a.s. þess sjötta (janúar). En aðrir segja að þrettándanóttin sé einskonar ,,eldhúsdagur`` allra kvikinda jarðarinnar, og dulmættishluta.

Af Jómsvíkingum

Fékk þessa auglýsingu senda:

Jómsvíkingasaga segir í upphafi frá Danakonungum í nokkra ættliði en einkum frá þeim feðgum Haraldi Gormssyni og Sveini tjúguskegg og samskiptum þeirra við þrjá bræður af stórbændaætt á Fjóni. Konungurinn tekur hinn djarfa Áka af lífi en þess hefnir bróðursonur hans, Pálnatóki grimmilega og skýtur ör að Haraldi þar sem hann hvílir á fjórum fótum og ornar sér við eld og fer örin upp um rassinn og út um munninn. Pálnatóki stofnar þá víkingasetrið, Jómsborg á Vindlandi og gerðist höfðingi yfir. Sveinn tjúguskegg vélar síðar þá Jómsvíkinga, sem voru „ágætari um alla norðurálfu heims en aðrir menn“ til að fara að Hákoni jarli í Noregi. Með fjölkynngi tekst Hákoni jarli að sigra Jómsvíkinga í Hjörungarvogsbardaga og falla þeir flestir en Eiríkur jarl sonur Hákonar gefur þeim fræknustu líf og tekur þá í sína þjónustu.

Lingua villosa nigra

Hvað sagði mamma ykkar um svarta tungu....

Jól

Fann þennan fróðleik á heimasíðu Orðabókarinnar:

Jól n., hk.
Notkun og uppruni

Sum orð eru svo forn í málinu, komin aftan úr grárri forneskju, að enginn veit lengur hinn eiginlega uppruna þeirra. Þau hafa í tímans rás týnt ættingjum sínum og standa nánast ein uppi, e.t.v. með fáeina afkomendur, sem varpa litlu ljósi á hinn ævaforna uppruna, og standast allar skýringartilraunir fræðimanna. Eitt þessara orða er jól. Það er miklu eldra í málinu en hið kristna hátíðarhald sem það er nú haft um. Það kynni jafnvel þegar að hafa verið til í germönskum málum fyrir Krists burð. Í fornum heimildum íslenskum kemur fram að heiðnir menn héldu jól, miðsvetrarblót, nær miðjum vetri til að fagna því að sól fór að hækka á lofti. Þegar kristni kom á Norðurlönd og burðartíð frelsarans heilög haldin, færðist jólaheitið yfir á þá hátíð og hefur orðið jól haldist í norrænum málum æ síðan, í færeysku jól, í norsku, dönsku og sænsku jul.

Af jól er dregið orðið ýlir 'annar mánuður vetrar' og í forníslensku kemur fyrir orðið jóln í merkingunni 'goð' og Óðinsheitið Jólnir 'höfðingi jólna'.

Í gotnesku, þar sem málheimildir eru frá 4. öld, kemur fyrir orðasambandið fruma jiuleis, haft um nóvember, eiginl. 'mánuðurinn fyrir jólamánuð'.
Í fornensku kemur fyrir orð sem samsvarar norræna orðinu jól, geol, sem enn er til í ensku, yule, en annars er almenna orðið um jól Christmas 'Kristsmessa' í ensku.

Í þýsku er til orðið Jul, Julfest, en það mun vera síðari tíma tökuorð úr skandinavísku málunum. Á þýsku er haft orðið Weihnachten 'heilagar nætur, vénætur' um jólin.

Hér á undan var sagt að orðið jól hafi staðist skýringartilraunir fræðimanna og þær hefur ekki skort. Ásgeir Blöndal Magnússon segir í orðsifjabók sinni (bls. 433) að uppruni sé óviss og umdeildur. Helst virðast tvær skýringartilraunir koma til greina. Annars vegar að í rót orðsins felist merkingin 'segja, biðja (ákaft)' og orðið merki þá upphaflega einhvers konar bænahátíð. Hins vegar hafa sumir fræðimenn reynt að tengja orðið við hjól og hin upprunalega merking hafi þá verið 'vetrarsólhvörf, árshringur'. Aðrar skýringar, svo sem að tengja orðið við él 'snjóatíð (dimmutími)', telur Ásgeir að séu lítt sennilegar.

Fánýtur

er ærir. Þetta gæti verið máltæki, jafnvel málsháttur. Það hefur verið rifjað upp að ærir og hans kumpánar eru lítt liðtækir til inniverka annara en þeirra sem teljast til kerlingaverka. Nú hefur okkur verið sýndur æðri sómi og boðin innganga í The Useless Information Society. Er nokkur upphefð í því. Því fylgdi bókin Fánýtur fróðleikur sem er betri og gagnlegri lesning en flest annað sem selt var í bókaflóðinu og öllu skárra en það sem finnst á þessari heimasíðu. Þannig getur hún orðið uppspretta tilvitnanna, sem annars hefðu ekki birst hér. Deilum við fyrstu tilvitnunni í þessari bók með ykkur lesendur góðir.:

"Abraham Lincoln fékk taugaáfall árið 1836".

Ærir þarf því ekki að skammast sín lengur fyrir sín nervusbreikdáns á undanförnum árum. Hann gæti jafnvel orðið president of the júnæted steits eða á bessastöðum. Þannig sannast að fánýtur fróðleikur er betri en engin og jafnvel uppbyggilegur og mörgum hvatning. Þarf ég að segja meira....

PS bókin var möndlugjöfin í ár sem Ærir fékk ekki, enda ekki fengið hana í tvo áratugi, er það með tölfræðilegum ólíkindum og fánýtur fróðleikur

Hver er Halur

Í hugsmíðaheimi (virtual reality), skaut upp kollinum Halur nokkur á bloggsíðum ýmsum. Hann er nú horfinn á ný, eftilvill tilí raunheima. Ekkert hefur til hans spurst síðan hann skildi eftir á þessari bloggsíðu, í athugasemdum, eftirfarandi "Halur mun heimsækja síðu þessa bráðlega og jafnvel gera atlögu með liði sínu".

Þetta hefur orðið til þess að mér hefur sótt, að nóttu sem degi vangaveltur um það hver sé Halur.

Skal nú kynnt niðurstaða þeirrar rannsóknar. Þannig er að með nokkuri vissu mun Halur hafa dvalið norðanlega í Noregi. Þaðan mun hann hafa horfið jafn skjótt og hann kom þangað og lifa þar sögur af afrekum hans, aðallega í munnmælum en fátt verið fært til leturs. Enda hafa Íslendingar séð um að skrásetja sögur fyrir frændur okkar, en því nenna Íslendingar ekki lengur.

En við sem munum lengra en nef okkar nær, þó fátt af því sé gagnlegt, höfum rifjað upp eina sögu frá fyrri tíð. En hún er af Óðni alföður, sem hann mun hafa birst dauðlegum mönnum í síðasta skipti snemma á þrettándu öld, einmitt í Noregi, að hyggju mætra fræðimanna. (Hermann Pálsson, Hrímfaxi, Bókaútgáfan á Hofi 1995). Eða eins og segir í germanskri útgáfu sögunnar:

"Odin erschien den Sterblichen nach Ansicht bekannter, norwegischer Gelehrter zum letzten Male im fruhen 13. Jahrhundert. Er befand sich damals auf dem Wege zu einem Kamps, wie das fur ihn so typisch war".

Það var einmitt þessi síðasta setning sem kveikti hjá mér rannsóknarbál og hugmynd, þ.e:
"Er befand sich damals auf dem Wege zu einem Kamps, wie das fur ihn so typisch war". Á íslensku útleggst þetta: "Hann er þá á leið til orrustu, enda hélt hann sér löngum við sama heygarðshornið".

Samlíkingin er augljós við ofangreinda tilvitnun á bloggsíðu þessari, svo og dvölina í Noregi. Meira að segja hefur ekkert frá Hali spurst síðan hann var á leið til orrustu, enda ætið við sama heygarðshornið.

Því er sett fram sú tilgáta að Halur sé nýyrði, nýnefni yfir Óðinn sem hafi nú læðst aftur til mannheima og birst okkur dauðlegum á bloggsíðu nokkurri. Hvort hann er horfinn aftur til Ásgarðs eða borið lægri hlut fyrir hrímþursum og því hættur að blogga, þrátt fyrir áskoranir þar um skal ósagt látið.

Hrútasýningar. Fjárhúsahverfi í Vatnsmýrina.

Smyrill frá Lóni í Kelduhverfi. Mynd af http://www.simnet.is/lon/hrutar.htm

Margir hafa gaman af hestamennsku og íbúar Stór-Reykjavíkur og annara höfuðstaða landsins hafa hellt sér út í hana. Hafa byggst upp hestahúsahverfi, mörg hver í upphafi í úthverfi eða útjaðri byggðar. En eins og í Víðidalnum þá standa þau nú í miðri byggð og orðin hluti af borgarlífinu. Hestamennskan hefur margar hliðar. Ein er ræktun og falla margir í þá freistni. Aðrir stunda reiðmennsku sér til ánægju og jafnvel ferðalaga og enn aðrir gerast keppendur. Keppt er bæði í ræktun og sýningum. Vaxandi vinsælda nýtur að fara í stóðhestaréttir t.d. norður í Skagafjörð eða Húnavatnssýlu eða sækja ræktunar og sölusýningar.

Ég held að næsta æði sem muni grípa þéttbýlisbúa, sem eru að leita glötuðum tengslum við náttúrna verða hrútaræktun. Nú þegar fengitíð og sæðingum er lokið hafa ýmsar hugmyndir verið að vakna. Til dæmis hvort ekki sé rétt að koma upp fjárhúsahverfi og gæti það orðið kosningamál í næstu kosningum í stað flugvallarkarpsins. Til er reyndar Fjárborg i útjaðri Stór-Reykjavíkur en þar eru aðallega hestar nú til dag. Þetta minnir mig einnig á að heima á Ólafsfirði var til Fjósahverfi þegar ég ólst upp og þaðan á ég margar mínar bestu minningar. Um það má lesa í bókunum um Emil og Skunda eftir Guðmund Ólafsson.

Víkjum aftur að hrútaræktinni. Það kom mér á óvart hversu mikið efni er um hrúta á íslenskum netþjónum. Bændur hafa greinilega tekið þessa tækni til notkunar. Að ofan má sjá Smyril frá Lónkoti og er heimasíða þeirra Lónkotsbænda til mikillar fyrirmyndar og slær eiginlega flestu út um hesta og hestamennsku í þeim miðli. En aðdragandi að áhuga mínu nú á hrútum er að mér áskotnaðist um síðustu helgi bókin hans Hjartar frá Tjörn. Æviraus eins og hann kallaði í handriti, en útgefin Spor eftir göngumann. Í slóð Hjartar á Tjörn, heitir bókin og var gefin út af Skjalborg 1997. Hjörtur var sannkallaður héraðshöfðingi. Í bókinni er margt sem veitti mér ánægju þó aðeins sé ég búin að fletta henni og grípa niður í kafla og kafla. Þar eru auðvitað sögur af Tröllaskaga, tengslum hans og ferðum í Ólafsfjörð. Margar fór hann fótgangangi sér til ánægju og eflingar. Einnig eru skemmtilegar lýsingar hans frá samskiptum við Strandamenn, en til þessara tveggja landsvæða á ég mest tengsl.

Í 11. kafla bókarinnar, Hrútasýningar eru skemmtilegar lýsingar. Ein er af hrútasýningu í Kirkjubólshreppi 1945. Þar segir svo frá hrútnum Spaki frá Arnkötludal.

"Í Kirkjubólshreppi voru sýndir margir framúrskarandi hrútar. Bestur þeirra og jafnframt kostamesti kollótti hrúturinn, sem ég hef séð hér á landi var Spakur Sigurðar Helgasonar í Arnkötludal. Hann var á sýningunni 6 vetra, vó 116 kg, hafði 120 cm brjóstmál og 27 cm breitt bak. Hann hefur óaðfinnanlegan vöxt. Hausinn er stór og sver, ennið breitt, snoppan sver, nasir víðar, varir þykkar og kjálkinn breiður, fæturnir eru fremur stuttir, mjög sverir og kjúkurnar sterklegar. Þeir eru beinir og vel settir þannig að gleitt er milli framfóta og afturfóta. Hálsinn er stuttur og sver og fyllingin framan við bóga ágæt, bringan breið og nær vel fram fyrir bóga. Herðar eru ávalar, bakið breitt, beint, sterkt og holdmikið. Síðurnar eru vel útskotnar og kjötfylling mikil aftan við bóga, malirnar eru breiðar og vel kjötfylltar, lærin þykk og lærvöðvinn þéttur". Síðan fjallar hann um annan hrút, Spak Magnúsar Lýðssonar á Hólmavík. "Hrútur þessi er smár en framúrskarandi þykkvaxinn og holdmikill, lágfættur og fríður. Augun eru óvenjulega stór og björt. Gefa þau hrútnum mjög þolslegan svip". (Spor eftir göngumann. Í slóð Hjartar á Tjörn. Skjaldborg 1997, bls 112).

Um þetta þarf ekkert frekar að segja, annað en dást að hve vel máli farinn og ritfær hann Hjörtur á Tjörn var. En fyrir mig þá er næsta mál á dagskrá að stofna þrýstihóp um að flugvöllurinn fari úr Vatnsmýrinni og þar verði byggt fjárhúsa og fjósahverfi. Um þetta ættu bæði höfuðborgar -og landsbyggðar íbúar að geta sameinast.

Amor nobilis

Nú eru læknadagar og í gær fórum við félagar á hádegisverðarfund í boði lyfjafyrirtækis að hlusta á fyrirlestur um geðsjúkdóma í Íslendingasögunum. Margt var þar athyglisvert á borð borið. Geðsjúkdómar á miðöldum skiptust í fjóra megin sjúkdóma og byggðist á hugmyndum um uppruna sjúkdóma í fjórum megin vessum líkamans. Ekki verður það farið nánar í það að sinni, en til fróðleiks er rétt að greina frá helstu geðsjúkdómunum, þó þeim verði heldur ekki heldur gerð ítarleg skil.

Melancholia, sem m.a. Egill Skallagrímsson þjáðist af eftir fráfall sonar síns Böðvars. En náði heilsu með blekkingum dóttur sinnar Þorgerðar.

Amor nobilis, eða ástsýki eða ástarsorg, sem Egill þjáðist m.a. af þegar hann kynntist Ásgerði konu sinni. Einnig mun Kormákur í Kormákssögu og samskipti hans við Steingerði hafa einkennst af slíkri ofurþráhyggju. Einnig munu ágætar lýsingar vera á þessu í Björns sögu Hítdalakappa. Meðferð við amors nobilis, sem m.a. kemur ágætlega fram í þeirri sögu að Björn hafi reynt, var ekki inntaka hinna geysivinsælu SSRI lyfja. Heldur þótti ráðlegra að leggjast í ferðalög. Annað gott ráð voru samfarir og það þriðja illt umtal (eða koma fram með einhvern raunveruleikaspegil og breyta áliti elskenda á hvoru öðru með illu umtali og sögum um svik). Í Laxdælu munu einnig ágæt og mörg dæmi, svo og Víglundarsögu um samskipti Víglundar og Ketilríðar.

Af öðrum frægum miðaldasögupersónum má nefna Ofelíu í Hamlet og samskipti þeirra og örlög hennar.

Flogaveiki eða Morbus Sacer, eða helgur sjúkdómur.

Lykantropia / kyantropia var einnig vel þekkt á miðöldum, en það lýsti því þegar menn umbreyttust í hunda eða úlfa (varúlfahugmyndir m.a.) og skilt því mun líklega berserksgangur og að á menni rynni hamur eða þeir yrðu hamrammir.

Lýkur nú þessum pistli en frekari rannsóknir fyrirhugaðar.

Ærir - orðskýring.

Við val á nafni á heimasíðu eða skrafsíðu sem er kannski betri lýsing á bloggi, kemur ýmislegt til álita. Nýlega rakst ég á nafnorðið ærir og var nokkurn tíma að átta mig á því. Fann ágæta skýringu í Lexicon Poeticum. Finnst hún svolítið flottari en árar eins og við þekkjum orðmyndina í dag. Ærir hafa verið notaðir í skáldskap hér áður fyrr og til gamans er því eftirfarandi skýring höfð með. Þannig hugnast mér vel að kenningum sem tengjast ásum, skipum og baráttumönnum. En svo má líka segja að þegar farið er að skrifa á ljórann, sem allir geta séð inn um þá sé fjandinn laus.

órr, m, (-ar [der dog ikke findes] ; ærir, senere også árar, især i bet. djævle),

1) en, der (på en andens vegne) skal udföre noget, sendebud, tjener, Þul IV j 3 ; óku ærir Rþ 39, sendi óru Hhund I 21, Oddrgr 25, spilla órum Herv VII 13 ; Yggs ærir, aserne, Þdís 1, 1, konungs ærir Sigv 12, 23. 13, 22, Ósu órr Yt 34 ; órr goðs, guds tjæner, troens forkynder, Ód 9 (her dat. ór) ; árar fjanda Gdβ 30, árar (alene) Mv III 17.

2) bruges hyppig i kenninger for krigere, mænd, og bet. da udförere af noget (kamp) el. de, der (ved brug af våben) udförer en gærning el. overhovedet benytter noget (f. eks. skibe) : efter kamp, oddbragðs órr Hfr 3, 22, örbragðs órr Rst 18, oddgefnar órr (ved rettelse) Gunnl Lv 4 (f. hds. arfi kunde man gætte på eflir el. œsir, så at oddgefnar eflir el. œsir blev subj. til stefni ; auðveitir bliver da subj. til gefr), sverðregns órr Húsdr 12, órr hjörva þeys Ód 26, árar þrimu benstara minnis EGils 1, 23, árar fleinþeys sm 3, 17, jfr órr ara steikar (skr.aurr) GSúrs 15 ; efter sværd, órr undlinns Þorm 1, 6, órr hers skins Pl 9, órr brands Leið 44, órr eggmóts ljóss Líkn 9 ; efter hjælm, órr hjalms GDropl 4, órr (rettelse for as) gollhjalma Hl 27 b ; efter skjold, órr geirbrúar Vell 16, órr hildar borðs GDropl 3 ; efter bue, órr alms Sigv 12, 10 ; efter rigdom og guld, órr auðs Bjhít 2, 9, ÞjóðA 1, 16, órr golls ÞKolb 3, 4, órr ósa kyndils Þorm 2, 1, órr orms landa ESk 6, 23, órr fleyvangs fúra Brandr, órr hauka klifs elds Hfr 3, 21, órr sauðnis látrs EGils 1, 1 ; efter skib, órr flausta EBrún, órr unnviggs Eskál Lv 3, órr strenghreins Þorm 1, 12, órr hlýra hrafns sm 1, 8, órr hríðar skæs Eviðs 1, órr unnblakks Pl 13, órr unnfress Pl 54, órr skorðu mars Gyð 6, jfr órr þoptu Kolb 2, 3, órr stýris Pl 25 ; for engle : ærir öðlings heiðar bæs Leið 23. Jfr fleygi-, geymi-, gæti-, hjaldr-, hjalm-, morð-.